 |
AĞRI HAKKINDA
Ağrı, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan il
ve il merkezi kent. Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı bu ilde yer
alamktadır. Yüksek Doğu Anadolu yaylalarının bir parçası olan bu bölge, tarih
boyunca göç ve istila yollarının üzerinde yer almıştır. Türkiye'nin tepesi veya
"dam"ı olan Ağrı, aynı zamanda kışı en şiddetli geçen illerden birisidir. Ağrı,
Van, Bitlis, Muş, Erzurum, Kars illeri ile çevrilidir. 39°05' ve 40°17' kuzey
enlemleri ile, 42°20' ve 44°30' doğu boylamları arasında yer alır. Trafik kod
numarası (04)'tür. İsminin kökeni Ağrı ilinin ismi, Ağrı Dağından gelir. Bu
bölgeye yerleşen Selçuklu Türkleri “Ararat Dağı”na “Eğri Dağ” ismini verdiler.
Selçuk ve Osmanlı Türkleri, yerleştikleri her bölgeye Türkçe isimler
vermilerdir. Sonradan gelen Türk boyları Eğri Dağa “Ağır Dağ” ismini
takmışlardır. Zamanla Ağır Dağ, halk arasında “Ağrı Dağı” olarak benimsenmiş ve
il adını bu dağdan almıştır. Ağrı toprağı ve ikliminin sebze tarımına fazla
elverişli olmaması yüzünden sebze üretimi yetersizdir. Onun için
Ağrı mutfağında tahıl önemli yer tutar. Kış mevsiminin
uzun sürmesi, un ve una dayalı yemek çeşidini çoğaltmıştır. Süt ve süt ürünleri
de beslenmenin temel öğelerindendir. Ağrı'da hemen hemen her köylü ailesi
sonbaharda bulgurunu kaynatır, eriştesini keser; (bilhassa hamur yemeklerinde
kullanılan) kurutunu yazın hazırlar. Kışlık peynir ve lor; tuluk, deri, plastik
bidon yahut tenekelere doldurularak kaldırılır. Harman zamanı temiz buğdaydan
bir ölçek (got) kavurgalık seçilir.Ve varlıklı aileler hayvan yağını teneke veya
yağ kazanlarına koyup kışa saklar, kavurma yapar. işte uzun kış boyunca, yaz ve
sonbahardan hazırlanan bu erişte, bulgur, peynir, lor, yağ, kurut, kavurgalık ve
kavurmadan faydalanılır. Tahıla dayalı olarak yapılan yemeklerin başlıcaları
şunlardır : Xengel, haşil,
erişte (çorba, pilav ve yemeği),
kuymak, kete, pişi,
egirdek, yufka yağlama, un
helvası, hasude, bulgur pilavı. Hayvan, kurban
bayramlarında, önemli bir işin gerçekleşmesinde, adaklarda, düğün ve sevinçli
anlarda kesilir.Yörenin en tanınmış et yemeği sac kavurmasıdır.
Sac kavurması, etin sac üzerinde pişirilmesiyle yapılır.
Ağrı'nın kendine özgü başka bir yemeği de Abdigor Köftesi'dir.
Doğubayazıt'ta daha yaygın olan bu köfte, içli köfteye benzer. Düve veya genç
sığır etinin dövülerek yumruk büküklüğüne getirilmesi sonunda pişirilir.
Sahan kebabı ise, sahanda iki lavaş arasına kuşbaşı etin
koyularak pişirilmesiyle hazırlanır. Goşteberg; et,
tereyağı, soğan, salça ve aynı addaki ot harmanlanıp hayvan postuna doldurulur
ve nemli toprağa gömüldükten sonra üzerinde ateş yakılarak pişirilir ki, buna
buğulama da denir. Çevrede kendiliğinden yetişen sebze ve bitkiler de Ağrı
mutfağında ayrı bir öneme sahiptir. Evelik, çiriş, mantar, çaşır, unluca,
mendik, ışkın, yemlik, pancar, ısırgan, madımak, kuzukulağı, boğa dikeni, turp
vb. inden çeşitli yemeklerde ve kete pişirmelerde faydalanılır. Bunların bir
kısmı çiğ olarak yenir, çaşırdan turşu kurulur, evelik ve mantar kurutularak
kısa saklanır. Mendik (banda) ve silim soğanı (yabani
soğan) peynir ve lora katılıp otlu peynir yapılır. Ağrı'da hayvancılık temel
geçim kaynağı olduğu için, süt ve süt ürünlerinin halk beslenmesinde vazgeçilmez
bir rolü vardır. Zaten halk protein ihtiyacını büyük ölçüde bu besinlerden alır.
Özellikle yoğurt öğle ve akşam yemeklerinde, akşam sofralarında bulundurulur.
Köylerde herkesin kendi yaptığı, şehirlerde oturanların pazardan aldığı beyaz
peynir ve lor, her mutfakta vardır. Yörede üretilen bal da yaygın olmamakla
birlikte mutfaklarda yer almaktadır. Ancak, halk eğitimi merkezlerinin ve tarım
kuruluşlarının düzenlediği kurslarla Ağrı mutfağına yeni çeşitler katılmıştır.
Radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçları da yemek çeşitlerinin
çoğalmasını sağlamıştır.Klasik tatlıların ve sebze yemeklerinin son yıllarda
çoğalması bundandır. |